De logica achter het slagen van goede voornemens?

We weten allemaal hoe het moeilijk is om te veranderen. Telkens bij de start van het jaar zetten we nieuwe voornemens maar voor we het beseffen geven we toch op bij het eerste obstakel. Hoe komt dat toch?

Blijkbaar ligt de bron bij de samenwerking van twee verschillende denksystemen in onze hersenen nl. het rationele deel en het emotionele deel met elk een andere focus. Ons rationele deel wil bepaalde lange termijn doelen bereiken bijvoorbeeld gezond leven (stoppen met roken, meer bewegen, gezonder eten, …) maar ons emotionele deel bezwijkt voor de verleidingen op ons pad (dat pakje chips, het gemak van tv-kijken,..) vanuit een voorkeur voor onmiddellijke voldoening.

In het boek ‘Switch’ gebruiken de gebroeders Heath (en bij uitbereiding Jonathan Haidt) de schitterende metafoor van ‘the Elefant & the Rider’. Hierin wordt onze emotionele kant vergeleken met een olifant (Elefant) die ons in beweging brengt, veel energie en kracht heeft maar tegelijk ook lui en schrikachtig kan reageren bij elke muis die voorbij komt. Onze rationele kant, omschreven als de berijder (Rider) boven op de olifant, heeft de teugels in handen en lijkt de leider te zijn maar toch is er een zeer wankele balans tussenbeide. De Elefant zorgt ervoor dat ze vooruitgaan, en de Rider geeft hiervoor de richting aan.

Voor een succesvolle verandering (zowel op persoonlijk vlak, als op organisatie of maatschappelijk vlak) is er een samenwerking nodig tussen de Elefant en de Rider.

Maar dus hoe doen we dat dan?

Voor we kijken hoe we de Rider mee krijgen is het belangrijk om te begrijpen hoe hij in elkaar zit.  

De Rider, het rationele deel van onze hersenen, heeft als sterkte dat hij grondig kan analyseren, plannen en een bestemming uitdenken voor de toekomst. Hij kiest voor resultaten op lange termijn en wil investeren om daar te geraken (in plaats van onmiddellijke voldoening). Maar tegelijkertijd zit er een schaduwkant aan zijn voorkeur voor analyse. De Rider heeft een natuurlijke aanleg om te focussen op het probleem, mogelijke potentiële obstakels te identificeren en als er geen overduidelijke oplossing naar bovenkomt vast te lopen in eindeloos piekeren en uitstelgedrag.

Eindige zelfbeheersing

De Rider heeft dan wel de teugels in handen maar als beide niet overeenkomen dan kan de Rider hard aan de teugels trekken maar er komt toch een moment dat de Rider uitgeput geraakt. Hij laat los en de zes ton zware olifant kiest uiteindelijk zijn eigen pad. De mate van zelfbeheersing die ons rationele deel heeft over het geheel is eindig. Het gaat hier over wilskracht om te gaan voor de lange termijn doelen, maar even zeer de energie die nodig is om dagdagelijkse opties te overwegen, beslissingen te nemen… Geen wonder dat Steve Jobs zo vaak een jeans en zwarte trui aandeed om al een beslissing minder per dag te maken.

Problem-seeking

Vanuit een historisch perspectief gaat onze focus naar het negatieve. Als er vroeger een geluid uit de struiken kwam was het slimmer om het ergste te denken en op te letten, dan te blijven zitten opgegeten te worden door een slagtandtijger. De wereld zit nu anders in elkaar maar ook nu nog weegt het negatieve meer door dan het positieve. Hierdoor zal de Rider in de eerste plaats focussen op de problemen in plaats van de oplossing.

Sterktes van de Rider benutten

Tijdens het grootste deel van de dag rijdt de Rider op autopilot. Maar in tijden van verandering wordt alles in vraag gesteld en moeten er bewust beslissingen genomen worden. Beslissingen vragen van de Rider zelfcontrole en tasten zijn sterkte aan. Des te meer beslissingen genomen moeten worden, opties geanalyseerd worden, des te meer vermoeid de Rider zal zijn.

Wanneer een probleem te groot, te overweldigend en vaag is om aan te pakken dan is het belangrijk om de Rider grip te geven en bewust zijn focus te verplaatsen naar de oplossing (in plaats van het probleem). Zo gebruiken we de sterktes van de Rider (zijn analytische skills om de oplossing uit te werken) en vermijden we het eindeloze piekergedrag dat leidt tot uitstel of afstel.

Duuuss ik bepaal een doel dat ik wil bereiken (een oplossing) en dan is het goed, dan lukt het?

Was het maar zo simpel.

Want er is ook nog de olifant. De Elefant staat voor het instinctieve, emotionele systeem in onze hersenen. Een krachtig geheel vol energie, gedreven door liefde, compassie, loyaliteit en andere emoties waardoor het de dingen in gang trekt. Anderzijds is hij lui, angstig en kiest hij waar mogelijk voor de onmiddellijke voldoening. Oh oh voel je het al aankomen. Wanneer hij zich overweldigd voelt zet hij geen stap verder.

Daarom is het naast een duidelijk doel (voor de Rider) belangrijk om ook de Elefant te motiveren, deze mee te nemen in het verhaal en de emotie van de verandering. Pas wanneer de Elefant iets ziet en voelt (zich veilig en zeker voelt) zal hij overgaan tot actie en dat is waar we naartoe we willen.

Een succesvolle verandering speelt in op beide delen. Want als iemand niet mee wil in een verandering, kan dat zijn omdat ze de verandering onvoldoende begrijpen (Rider) of omdat ze niet enthousiast genoeg zijn (Elefant).

Wat wil dat nu concreet zeggen voor mijn goede voornemens 2022?

Als we de elementen van Switch volgen dan is het dit:

  • Bepaal het doel dat je wil bereiken, maak het duidelijk en zorg vooral dat er ook een gevoel achter zit. Een beweegreden dat maakt dat het gewoon absurd is om het niet te doen (zodat de Elefant zin heeft om mee te doen).

Voorbeeld:

Niet: Ik wil x aantal kilo’s verliezen.

Maar wel: ik wil elke dag boordevol energie zitten om met mijn kinderen te spelen als ze dat vragen (en om daar te geraken wil ik fitter zijn en dus enkele kilo’s verliezen).

  • Bekijk de huidige situatie en op zoek naar de bright spots nl. die kleine verschillen en lichtpunten die er nu al zijn, waar het ondanks de context wel lukt of beter gaat. Werk vanuit de vraag ‘Wat werkt wel en hoe kunnen we daar meer van doen’.
  • Breng alle bright spots in kaart en bepaal welke daarvan de grootste impact heeft om het doel te bereiken. En dan is het een kwestie van super duidelijke instructies (critical steps) aan jezelf te geven. Zo duidelijk dat er geen enkele twijfel meer is. Denk zwart-wit.

Niet: ik ga gezond eten.

Maar wel:

– Ik maak een gewoonte van elke dag (zwart-wit) een anderhalve liter water te drinken. En als het nodig is dan zet ik net na de middag een timer elke half uur om een glas water te drinken zodat ik het niet vergeet.

– Ik ga elke woensdag één uur sporten van 20u-21u (zwart-wit duidelijk over wanneer dat zal zijn) en ik breng de kinderen elke dag naar school met de fiets in plaats van de wagen.

Hierdoor heeft de Rider een doel om zich naar te richten maar tegelijkertijd ook de eerste duidelijke critical steps die ervoor zorgen dat we in beweging komen! Door te focussen op wat wél kan, welke successen er nú al zijn (in tegenstelling tot te focussen op het probleem) exploreer je de mogelijkheden binnen bereik.

Probeer jij het mee uit? Wat zijn jouw goede voornemens voor 2022?

Fyi – Meer informatie over het boek kan je hier vinden of in een podcast on personal change op de website van de schrijvers zelf.